Ekologiczny boot-camp w Subayon. Kształcimy niezależnych badaczy filipińskich

Na początku roku złożyliśmy propozycję projektu: „Rozwój kompetencji społeczności lokalnej w zakresie ochrony bioróżnorodności  poprzez stworzenie stacji edukacyjno-badawczej”. W czerwcu 2025 dostaliśmy informację, że otrzymaliśmy grant! Otrzymaliśmy to dofinansowanie w ramach polskiej współpracy rozwojowej Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. W ramach Etapu II projektu przygotowaliśmy szkolenie „Ekologiczny boot-camp”. Przeprowadziliśmy go w dniach 2-7 sierpnia 2025 roku. Nasza miejscówką była przebudowywana w ramach Etapu I projektu Stacja Edukacyjno-Badawcza we wsi Subayon, położonej w gminie Bilar na wyspie Bohol.

Po co ten Ekologiczny boot-camp?

Naszym celem było zwiększenie kapitału ludzkiego w regionie poprzez dostęp do przeszkolenia oraz sprzętu. Dzięki temu lokalna społeczność akademicka byłaby w stanie planować i przeprowadzać wieloletnie projekty badawcze. To z kolei w zrównoważony sposób przyczyniłoby się do poprawy w sferze ochrony przyrody w regionie Visayas. Ekologiczny boot-camp był interdyscyplinarnym kursem z pogranicza różnych nauk. Były zagadnienia z biologii i ekologii wybranych gatunków ssaków Filipin, różnorodność lokalnej flory. Uczyliśmy również sposobów prowadzenia badań ekologicznych i konserwatorskich możliwych do przeprowadzenia w terenie.

Celem dodatkowym szkolenia było również zebranie trzech ważnych interesariuszy w ochronie przyrody – nauczycieli akademickich, studentów oraz lokalnej społeczności – w jednym miejscu i czasie. Nie tylko po to, aby wspólnie mogli zdobywać wiedzę niezbędną do ochrony rodzimej fauny. Również po to, żeby nawiązać dialog i zrozumieć potrzeby i oczekiwania każdej ze stron. W szkoleniu wzięło udział 7 nauczycieli akademickich z lokalnych zakładów biologii:

• 4 z Uniwersytetu San Carlos w Cebu City,
• 2 z Uniwersytetu Holy Name w Tagbilaran City,
• 1 z Uniwersytetu Cebu Normal z Cebu City.

Oprócz nauczycieli zaprosiliśmy 7 studentów studiów magisterskich na kierunkach biologia i sozologia z Uniwersytetu San Carlos. W szkoleniu uczestniczyło też 6 przedstawicieli lokalnej społeczności – mieszkańców wsi Subayon.

Jak wyglądał nasz ekologiczny boot-camp?

Szkolenie zaprojektował i w większości przeprowadził dr Filip Wojciechowski z Fundacji Kahibalo (bloki zoologiczny, społeczny i dotyczący zagrożeń). Z pomocą przyszedł mu Pan Val Salares z Uniwersytetu San Carlos z Cebu City (blok botaniczny). Cały kurs zaplanowano na 48 godzin, które to zostały podzielone na następujące bloki tematyczne:

• Lokalna fauna i metody monitoringu dzikich zwierząt (19,5 godziny);
• Lokalna flora i metody badań szaty roślinnej (9 godzin);
• Metody nauk społecznych wykorzystywane w ochronie przyrody (8 godzin);
• Metody określania zagrożeń dla bioróżnorodności (4 godziny);
• Zajęcia grupowe i praca projektowa łączące wszystkie powyższe treści mające na celu wypracowanie strategii badawczej dla wsi Subayon (7,5 godziny).

Każdy z powyższych bloków obejmował zajęcia teoretyczne z praktycznymi zadaniami, jak i wykorzystanie poznanych treści w terenie. 

Bloki szkoleń na boot-campie

W ramach bloku zoologicznego i monitoringu zwierząt, słuchacze mogli nauczyć się podstawowych pojęć w zakresie bioróżnorodności i ochrony przyrody (m.in. poziomy bioróżnorodności – gatunkowy, ekosystemowy i genetyczny; „hotspot bioróżnorodności”; pojęcie „dzikiej przyrody”, podstawy biogeografii wysp; procesy wpływające na kurczenie się populacji zwierząt), szczególnie w kontekście Filipin. Kursanci poznali również różnorodność ssaków Filipin, z charakterystyką wszystkich występujących w kraju rzędów i z naciskiem na gatunki zagrożone wyginięciem. 

Wstęp ten był niezbędny do zrozumienia konieczności prowadzenia monitoringu populacji zwierząt a także późniejszego odpowiedniego doboru metod w zależności od charakterystyki grupy badanych ssaków. Uczestnicy nauczyli się w kolejnej części szkolenia szeregu metod służących do określania wielkości populacji zwierząt – transektów liniowych i punktowych; metody wielokrotnych złowień; wykorzystywania śladów, tropów oraz wokalizacji jako pośrednich indykatorów gęstości populacji; wykorzystania foto-pułapek oraz dronów; a także posiłkowania się wiedzą miejscowej ludności (tzw. „LEK”). dować, co dalej – zostawić wszystko tak, jak jest, czy podjąć działania, aby chronić ten gatunek?

Nie tylko teoria!

Po zakończeniu części teoretycznej, kursanci nauczyli się wyznaczać transekty liniowe w terenie. Nna potrzeby szkolenia wyznaczyli dwa transekty o długości 500 m. Zapoznali się także z zastosowaniem sprzętu (dalmierze i GPS) w prowadzeniu badań monitoringu nocnych ssaków (m.in., wyraków i lotokotów filipińskich, łaskuna palmowego oraz wiwery malajskiej). Ponadto, nauczyli się konfigurować foto-pułapki i jak najefektywniej rozmieszczać je w terenie.

Podczas bloku botanicznego, uczestnicy szkolenia uczyli się klasyfikowania gatunków roślin w rodziny i rzędy oraz zaprezentowano im dostępne dla Filipin klucze do identyfikacji gatunków. Następnie pan Salares przedstawił uczestnikom, jak oszacować szatę roślinną w terenie (metody transektów, poletek i kwadrantów), jak dobierać wielkość próbkowania obszaru oraz jakie dane zbierać. Kursanci poznali też różne indeksy, które za pomocą zebranych danych można wyliczyć i do czego one służą w ochronie bioróżnorodności. Słuchacze wykorzystali całą tę wiedzę w praktyce, ponieważ oceniali oni szatę roślinną na dwóch wytyczonych wcześniej transektach liniowych (łącznie 1000 m²). 

Techniki biologiczne i społeczne

Praca na rzecz długoterminowej ochrony gatunkowej nie jest możliwa bez zrozumienia i wsparcia lokalnych społeczności. W związku z tym kursanci dowiedzieli się jakie metody społeczne są skutecznie wykorzystywane w badaniach i ochronie gatunkowej ssaków. Poznali metodykę jakościową: metody obserwacji, analizy dokumentacji archiwalnej, wywiadów pogłębionych i grup fokusowych, analizy domeny kulturowej oraz mapowania uczestniczącego a także metodykę ilościową:  kwestionariusze i dobre praktyki tworzenia materiałów badawczych. 

Zajęcia obejmowały zadania praktyczne w grupach, aby uczestnicy mogli zgłębić zasady planowania wybranych technik oraz wyćwiczyć ich przeprowadzenie. Moduł nauk społecznych w monitoringu populacji dzikich zwierząt oraz ochronie przyrody został zwieńczony warsztatami. Kursanci zostali podzieleni na pięć grup i dostali za zadanie stworzyć materiały do pięciu różnych technik badań społecznych.

Szacujemy stopień zagrożenia!

W ostatnim bloku tematycznym, poświęconym metodom określania zagrożeń dla bioróżnorodności, uczestnicy szkolenia dowiedzieli się, jak i na podstawie jakich kryteriów Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) dokonuje klasyfikacji gatunków wg stopnia zagrożenia wyginięciem. Kursanci dostali też zadanie wypisania wszystkich zagrożeń dla gatunków zwierząt, jakie przychodzą im do głowy. To temat tak złożony, że wspólnymi siłami wskazali tylko ok. 30% wszystkich zagrożeń. Wiedza ta posłużyła do dalszej debaty na temat tego, jak mierzyć poszczególne kryteria. 

Na koniec tej sekcji, kursantom zostały przedstawione różne techniki badawcze z pogranicza nauk biologicznych i społecznych wykorzystywane w określaniu stopnia zagrożenia populacji ssaków. Niektóre z tych metod słuchacze przeprowadzali sami w terenie na wcześniej wytyczonych transektach. Określali odległości od transektów do najbliższych zabudowań, infrastruktury, lasu i pól uprawnych oraz oceniali wycinkę drzew i zanieczyszczenia odpadami. 

Co pozostało po ekologicznym bootcampie?

Szkolenie zostało zwieńczone całym dniem poświęconym na pracę twórczą. Była to analiza zebranych danych oraz praca w grupach nad interdyscyplinarnymi programami badawczymi do wdrożenia we wsi Subayon. W trzech grupach złożonych z nauczycieli akademickich, studentów oraz mieszkańców Subayonu, kursanci opracowali 3-letnie programy badawcze i ochroniarskie: 

1. CoMPRAS – Ochrona i zarządzanie populacjami filipińskich gryzoni I ryjówek
2. Skryci wspinacze z Subayon: Badania ochroniarskie i plan działania na rzecz lotokota filipińskiego (Cynocephalus volans) i sundajki filipińskiej (Sundasciurus philippinensis) w Subayon, Bilar, Bohol
3. Budowanie mostów: ocena konfliktu między ludźmi a makakami w Subayon, Bilar, Bohol

Projekty te posłużą do opracowania długoterminowej strategii ochroniarskiej we wsi Subayon. Fundacja Kahibalo wdroży je we współpracy z Uniwersytetem San Carlos i jego studentami. To właśnie oni będą wykonywać projekty przedmiotowe i prace dyplomowe w ramach opracowanych programów.   

Wrażenia?

To wszystko powyżej do dość skrupulatny raport z tego, co przygotowaliśmy. Niewiele jednak pojawiło się odczuć na temat przedsięwzięcia. A tych jest wiele! Ekologiczny boot-camp był wyczerpujący dla wszystkich. Dla wykładowców, dla nauczycieli akademickich, dla studentów. A najbardziej dla lokalnej społeczności, ponieważ wiele z poruszanych kwestii była dla nich kompletnie nowa. Pomimo całych dni spędzonych na nauce i jej praktykowaniu, można było nieustannie słyszeć śmiech i widzieć rozpromienione twarze kursantów. A to jest zawsze największa nagroda dla nas!

Jednak to wszystko nie było robione po nic. Programy, które powstały będą przez nas systematycznie wdrażane. Bardziej jednak wypadałoby powiedzieć – będziemy nadzorować studentów i nauczycieli. Bo ekologiczny boot-camp był po to, aby to właśnie Filipińczycy dostali odpowiednie narzędzia i wiedzę. Żeby to oni, a nie my, finalnie wychodzili z inicjatywą i rozpoczynali programy badawczo-konserwatorskie. 

Co ciekawe, już zebraliśmy pierwsze plony! Już dwa tygodnie po szkoleniu, pierwszy student wyraził chęć tworzenia swojej pracy magisterskiej z Fundacją Kahibalo! Tworzył on koncepcję programu dotyczącego gryzoni i ryjówek. A teraz chce to wdrażać w praktyce! Czyż nie jest to najlepsze świadectwo, że ekologiczny boot-camp zakończył się sukcesem?

Autor: Filip Wojciechowski (Fundacja Kahibalo)